พระภรรยาของพระเจ้าแผ่นดินตามโบราณราชประเพณีไทย เมื่อเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสถาปนาพระอิสริยยศพระภรรยาให้มีฐานันดรศักดิ์ในพระบรมราชจักรีวงศ์อย่างเป็นระเบียบแบบแผน โดยเฉพาะในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ที่ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดลำดับชั้นพระภรรยาเจ้าไว้อย่างชัดเจนตามกฎมณเฑียรบาล เพื่อเป็นการเชิดชูพระเกียรติยศและกำหนดบทบาทหน้าที่ในพระราชสำนักฝ่ายในอย่างเป็นทางการ

ลำดับชั้นของพระภรรยาเจ้านั้น หมายถึงพระภรรยาของพระเจ้าแผ่นดินที่มีพระกำเนิดเป็นเจ้านายมาแต่เดิม โดยตามกฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสถาปนาพระอิสริยยศ ได้กำหนดไว้ 4 ขั้นหลัก คือ พระอัครมเหสี พระมเหสี พระราชเทวี และพระอัครชายา ซึ่งแต่ละตำแหน่งมีรายละเอียดและความสำคัญที่แตกต่างกันไปตามกาลสมัยและพระบรมราชวินิจฉัย

พระอัครมเหสี ถือเป็นตำแหน่งพระอิสริยยศสูงสุดของพระภรรยาเอกในพระเจ้าแผ่นดิน หรือเป็นพระมารดาขององค์รัชทายาท ในอดีตมีการใช้คำนำหน้าพระนามที่หลากหลายตามแต่รัชกาล เช่น กรมหลวงบาทบริจาริก ในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี หรือสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ในสมัยรัชกาลที่ 4 อย่างไรก็ตาม ตำแหน่งที่ถือเป็นเกียรติยศสูงสุดในหมวดนี้คือ สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชินีนาถ ซึ่งเป็นตำแหน่งสำหรับพระอัครมเหสีที่เคยดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ในประวัติศาสตร์ไทยมีเพียง 2 พระองค์เท่านั้น คือ สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 5 และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9

ลำดับถัดมาคือ สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชินี ซึ่งเป็นตำแหน่งพระอัครมเหสีเช่นกัน แต่ไม่ได้ทรงดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ตัวอย่างที่ชัดเจนคือ สมเด็จพระอัมรินทราบริรักษ์ ในรัชกาลที่ 1 ซึ่งได้รับการเฉลิมพระนามในภายหลัง หรือในรัชกาลปัจจุบันคือ สมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี นอกจากนี้ยังมีตำแหน่ง สมเด็จพระราชินี ซึ่งใช้เรียกพระอัครมเหสีในพระเจ้าแผ่นดินที่ยังไม่ผ่านพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสถาปนาเป็นพระบรมราชินีอย่างเป็นทางการ

ในส่วนของตำแหน่ง สมเด็จพระบรมราชเทวี ถือเป็นตำแหน่งพระอัครมเหสีระดับสูงอีกรูปแบบหนึ่ง ซึ่งมักใช้ในสมัยรัชกาลที่ 5 ก่อนที่จะมีการสถาปนาตำแหน่งพระบรมราชินีนาถขึ้น เช่น สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี และสมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี (ซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า) หลังจากมีการริเริ่มตำแหน่งพระบรมราชินีนาถแล้ว การสถาปนาตำแหน่งพระบรมราชเทวีก็ลดน้อยลงไป

นอกจากพระภรรยาที่มีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้าแล้ว ยังมีส่วนของ บาทบริจาริกา ซึ่งหมายถึงภรรยาที่เป็นสามัญชนของพระมหากษัตริย์ พระมหาอุปราช หรือเจ้าฟ้า โดยจะมีฐานันดรตั้งแต่หม่อมราชวงศ์หญิงลงไป คำนำหน้านามที่ใช้คือ เจ้าจอม สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ในหนังสือสาส์นสมเด็จว่า เดิมใช้คำว่า จอมพระสนม หรือ เจ้าจอมพระสนม แต่เมื่อเวลาผ่านไปได้มีการเรียกย่อเหลือเพียง เจ้าจอม และหากเจ้าจอมท่านใดมีพระราชโอรสหรือพระราชธิดา ก็จะได้รับการเลื่อนฐานะเป็น เจ้าจอมมารดา

สำหรับลำดับชั้นของบาทบริจาริกาหรือพระสนมนั้น แบ่งออกเป็น 4 ระดับ ได้แก่ พระสนมเอก พระสนม เจ้าจอม และนางอยู่งาน โดยในแต่ละรัชกาลอาจมีการสถาปนาตำแหน่งพิเศษเพื่อเชิดชูพระเกียรติยศเป็นกรณีไป เช่น ตำแหน่ง เจ้าคุณพระ ซึ่งเป็นตำแหน่งพระสนมเอกชั้นสูงที่ได้รับการสถาปนาขึ้นครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 6 คือ เจ้าคุณพระประยูรวงศ์ และในรัชกาลปัจจุบันคือ เจ้าคุณพระสินีนาฏ พิลาสกัลยาณี

การสืบสานความรู้เรื่องลำดับชั้นพระภรรยาเจ้านี้ ไม่เพียงแต่เป็นการรักษาองค์ความรู้ทางประวัติศาสตร์ แต่ยังทำให้ประชาชนเข้าใจถึงโครงสร้างราชสำนักไทยที่เต็มไปด้วยความละเอียดอ่อนและการให้เกียรติสตรีผู้มีบทบาทสำคัญอยู่เบื้องหลังความสำเร็จของบูรพมหากษัตริยาธิราชเจ้าในทุกยุคทุกสมัย ตั้งแต่การดูแลงานฝ่ายใน การทำหน้าที่ทนุบำรุงศาสนา ไปจนถึงการเป็นผู้นำด้านศิลปวัฒนธรรมไทย

สรุปได้ว่า การแบ่งลำดับชั้นพระภรรยาเจ้าในราชวงศ์จักรีเป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ที่สืบทอดมาอย่างยาวนาน มีการปรับเปลี่ยนให้เหมาะสมกับบริบทของสังคมในแต่ละรัชสมัย แต่ยังคงไว้ซึ่งแก่นแท้ของโบราณราชประเพณีอันศักดิ์สิทธิ์และทรงคุณค่า

คำถามที่พบบ่อย (FAQs)

1. ตำแหน่ง “พระบรมราชินีนาถ” และ “พระบรมราชินี” ต่างกันอย่างไร? ตอบ: ความแตกต่างสำคัญอยู่ที่การดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ โดย “พระบรมราชินีนาถ” คือพระอัครมเหสีที่เคยดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในขณะที่พระมหากษัตริย์ทรงพระประชวรหรือเสด็จต่างประเทศ ส่วน “พระบรมราชินี” คือตำแหน่งพระอัครมเหสีที่ไม่เคยดำรงตำแหน่งดังกล่าว

2. “เจ้าจอม” กับ “เจ้าจอมมารดา” แตกต่างกันอย่างไร? ตอบ: “เจ้าจอม” คือภรรยาของพระมหากษัตริย์ที่เป็นสามัญชน (หม่อมราชวงศ์ลงไป) ส่วน “เจ้าจอมมารดา” คือตำแหน่งที่ใช้เรียกเจ้าจอมที่มีพระราชโอรสหรือพระราชธิดาให้กับพระมหากษัตริย์

3. ในประวัติศาสตร์ไทยมีพระบรมราชินีนาถกี่พระองค์? ตอบ: มีทั้งหมด 2 พระองค์ คือ สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 5 และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9

4. ตำแหน่ง “เจ้าคุณพระ” คือตำแหน่งอะไร? ตอบ: “เจ้าคุณพระ” คือตำแหน่งพระสนมเอกขั้นสูงสุดสำหรับภรรยาสามัญชน โดยได้รับการสถาปนาเพื่อเชิดชูพระเกียรติยศเป็นกรณีพิเศษตามพระบรมราชวินิจฉัย

5. ทำไมพระภรรยาเจ้าแต่ละพระองค์จึงมีชื่อตำแหน่งไม่เหมือนกัน? ตอบ: เนื่องจากมีการจัดลำดับตามกฎมณเฑียรบาลซึ่งแบ่งตามลำดับความสำคัญ 4 ขั้นหลัก (อัครมเหสี, มเหสี, ราชเทวี, อัครชายา) รวมถึงมีการปรับเปลี่ยนตามความเหมาะสมในแต่ละรัชกาลและพระกำเนิดของแต่ละพระองค์ด้วย